آبیاری گندم یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر عملکرد این محصول استراتژیک است. در حالی که کشورهای پیشرفته مانند هلند، نیوزیلند و ایرلند به عملکرد ۹ تا ۱۰ تن در هکتار دست یافتهاند، ایران تنها به ۲ تن در هکتار رسیده است. این اختلاف چشمگیر نشاندهنده اهمیت روشهای نوین آبیاری است. نوار تیپ به عنوان یکی از مؤثرترین روشهای آبیاری قطرهای، میتواند عملکرد گندم را تا ۱۴ درصد افزایش دهد. اما انتخاب فاصله نوار تیپ در گندم، عامل اصلی موفقیت در این روش است.
تفاوت کشت آبی و دیم
گندم به سه روش اصلی کشت میشود: آبی، دیم و دیم با آبیاری تکمیلی. پژوهشهای جدید نشان میدهد که مزارع دیم نسبت به آبیاری کامل حدود ۶۰ درصد کاهش راندمان دارند.
در مزارع با آبیاری منظم، عملکرد گندم ۲۲۸۲ کیلوگرم در هکتار است. اما در مزارع دیم این عدد به ۹۰۰ کیلوگرم کاهش مییابد. این آمار اهمیت برنامهریزی صحیح آبیاری را نشان میدهد.
گندم برای رسیدن به بلوغ فیزیولوژیکی به ۳۵۰ تا ۶۰۰ میلیمتر آب نیاز دارد. این میزان معادل ۶۰۰۰ متر مکعب آب در هکتار است. تأمین این نیاز آبی در زمان مناسب، عامل اصلی افزایش عملکرد محسوب میشود.
مراحل رشد گندم و نیاز آبی
گندم در طول دوره رشد، چهار مرحله اصلی را طی میکند:
- مرحله استقرار گیاه شامل کاشت و جوانهزنی است. جوانهزنی معمولاً ۷ روز پس از کاشت اتفاق میافتد.
- مرحله سبزینهای که سبز شدن، پنجهدهی و ساقهدهی را شامل میشود.
- مرحله گلدهی با خوشهدهی و گلدهی مشخص میشود.
- مرحله تشکیل دانه از شیری شدن تا رسیدن کامل ادامه دارد.
گندم در هر مرحله نیاز آبی متفاوتی دارد. کمبود آب در مرحله گلدهی بیشترین آسیب را به عملکرد وارد میکند. تا ۷۰ درصد کل نیاز آبی گیاه از پایان پنجهزنی تا گلدهی است.
زمانبندی آبیاری گندم
گندم بسته به نوع خاک و میزان بارندگی به ۴ تا ۶ بار آبیاری نیاز دارد:
- آبیاری اول: بلافاصله پس از کاشت انجام میشود. در خاکهایی که مشکل سلهبستن دارند، ابتدا کاشت و سپس آبیاری انجام میشود
- آبیاری دوم: ۲۰ تا ۲۵ روز پس از کاشت، همزمان با شروع ریشهدهی.
- آبیاری سوم: ۳۵ تا ۴۵ روز پس از کاشت در مرحله پنجهزنی فعال.
- آبیاری چهارم: ۵۰ تا ۶۰ روز پس از کاشت در مرحله خوشهدهی.
- آبیاری پنجم: ۷۵ روز پس از کاشت در مرحله پر شدن دانه.
شروع ریشهدهی و گلدهی بحرانیترین مراحل هستند. حتی تنش خفیف آبی در این مراحل عملکرد نهایی را کاهش میدهد.
انواع روشهای آبیاری گندم
- آبیاری کرتی: این روش سنتی در دسته آبیاریهای سطحی قرار دارد. زمین مسطح و قطعهبندی میشود. آب ابتدا وارد قطعه اول شده و پس از اشباع، به قطعه بعدی میرود.
- آبیاری نشتی: آبیاری جوی و پشته از قدرت نشت آب استفاده میکند. آب فقط در جویچههای باریک جریان پیدا کرده و منطقه ریشه آبیاری میشود. این روش کمتر برای گندم کاربرد دارد.
- آبیاری بارانی: دو روش آبیاری بارانی وجود دارد: کلاسیک و لوله مهپاش. متخصصان استفاده از این روش برای گندم را توصیه نمیکنند، زیرا باعث بیماریهای قارچی و خوابیدگی گیاه میشود.
- آبیاری قطرهای با نوار تیپ: بهترین روش آبیاری گندم محسوب میشود. توزیع یکنواخت آب، کاهش هزینهها و افزایش راندمان از مزایای این روش است.
آبیاری گندم با نوار تیپ
نوار تیپ مزایای فراوانی برای آبیاری گندم دارد. صرفهجویی در مصرف آب، توزیع یکنواخت رطوبت و کاهش هزینههای نگهداری از مهمترین آنهاست.
برداشت بهتر محصول و کیفیت بالاتر دانه از دیگر مزایای این روش است. همچنین امکان کود آبیاری و کنترل دقیقتر شرایط رشد فراهم میشود.
اصول اجرای سیستم
- برای اجرای آبیاری با نوار تیپ به لولههای اصلی و فرعی نیاز است. اتصالات مختلف برای انشعابگیری و اتصال آبدهها استفاده میشود.
- طول نوار تیپ نباید از ۵۰ متر بیشتر باشد. این محدودیت برای حفظ فشار یکنواخت آب ضروری است.
برای اطلاع بیشتر در مورد آبیاری با لوله های هیدروفلوم، اینجا کلیک کنید.
عوامل موثر بر انتخاب بهترین فاصله نوار تیپ در گندم
فاصله نوارها از یکدیگر یکی از مهمترین عوامل موثر بر توزیع رطوبت و هزینه سیستم است. نوع بافت خاک و نوع گیاه در تعیین فاصله بهینه نقش دارد.
در خاکهای سبک، حرکت آب سریعتر است و آب زودتر از دسترس ریشه خارج میشود. بنابراین فاصله نوارها باید کمتر باشد.
فاصلههای استاندارد: بر اساس پژوهشهای جدید، حداکثر فاصله نوار تیپ در آبیاری گندم میتواند ۷۵ سانتیمتر باشد. اما بهترین فاصله برای خاک لومی ۶۰ سانتیمتر است.
مقایسه نتایج نشان میدهد:
- آبیاری قطرهای با فاصله ۶۰ سانتیمتر: ۶۱۳۵ کیلوگرم در هکتار
- آبیاری قطرهای با فاصله ۷۵ سانتیمتر: ۵۸۰۶ کیلوگرم در هکتار
- آبیاری سطحی: ۵۲۶۰ کیلوگرم در هکتار
انواع نوار تیپ مناسب گندم
انواع مدل های نوار تیپ آبیاری گندم، به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
نوار تیپ بغل دوخت:
این نوع نوار تیپ دارای یک درز از کنار است. دوخت خاص باعث خروج یکنواخت آب از روزنهها میشود. فواصل قطرهچکانها ۱۰، ۲۰ و ۳۰ سانتیمتر است. کارایی بالا، سهولت پهن کردن و قیمت مناسب از مزایای این نوع است. برای آبیاری گندم بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد.
نوار تیپ پلاکدار:
درون این نوار تیپ پلاکهایی تعبیه شده است. فواصل پلاکها ۱۰، ۲۰ و ۳۰ سانتیمتر است. ضخامت آن ۱۵۰، ۱۷۵ و ۲۰۰ میکرون است. این نوع بیشتر برای گلخانه و فضاهای بسته مناسب است. برای مزارع گندم کمتر استفاده میشود.
فواصل قطرهچکان در آبیاری گندم
کشت گندم به صورت متراکم یا در ردیفهایی با فاصله ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتری انجام میشود. بنابراین نوار تیپ مناسب، نوار بغل دوخت ۱۰ سانتیمتری است. فواصل ۱۰ و ۲۰ سانتیمتری رایجترین فواصل هستند. برای گندم فاصله ۱۰ سانتیمتری توصیه میشود.
مزایای اقتصادی آبیاری با نوار تیپ
کاهش هزینههای آبیاری
استفاده از نوار تیپ هزینههای آبیاری را تا ۳۰ درصد کاهش میدهد. صرفهجویی در مصرف آب و کاهش نیروی کار از عوامل این کاهش هزینه هستند.
افزایش درآمد کشاورز
بهبود کیفیت محصول و افزایش عملکرد، درآمد کشاورز را افزایش میدهد. دانههای تولیدی کیفیت بالاتر و قیمت بهتری دارند.
بازگشت سرمایه
اگرچه هزینه اولیه سیستم بالا است، اما در مدت کوتاهی بازگشت مییابد. افزایش ۱۴ درصدی عملکرد و کاهش هزینهها، اقتصادی بودن سیستم را تضمین میکند.
نتیجهگیری
با توجه به کمبود آب، استفاده از نوار تیپ گسترش خواهد یافت. حمایت دولت و کاهش قیمتها این روند را تسریع میکند. آبیاری گندم با نوار تیپ راهکاری مؤثر برای افزایش عملکرد و کاهش مصرف آب است. انتخاب فاصله مناسب ۶۰ سانتیمتری بین نوارها و استفاده از قطرهچکانهای ۱۰ سانتیمتری، بهترین نتایج را ارائه میدهد.
افزایش ۱۴ درصدی عملکرد و کاهش قابل توجه مصرف آب، اقتصادی بودن این روش را نشان میدهد. با برنامهریزی صحیح و رعایت نکات فنی، کشاورزان میتوانند از مزایای این فناوری بهرهمند شوند. سرمایهگذاری در سیستم آبیاری قطرهای با نوار تیپ عملکرد گندم را بهبود میدهد و به حفظ منابع آب کشور نیز کمک میکند. این روش آینده کشاورزی پایدار ایران است.
